АЁЛЛАР БЕКАТИ

Шу кунлари Америкага сафарим давомида қирғизистонлик дугонамни кўргани бордим. Дугонам ва унинг туркиялик турмуш ўртоғида иккита фарзанди бор: 8 ёшар қиз билан 6 ёшар ўғли. Тўрт йил олдин ўғиллари Ойбек аутизм касаллигига йўлиққани хақида эшитгандим. Дугонам қанчали сиқилгани, бунга ишона олмагани ёдимда. Ойбекни чақалоқ пайтида кўрганимда соғлом ширин бир бола эди, хаммаси жойида эди. Дугонам ҳам ўзини бахтли она дек хис этарди. Уларникига борсам Ойбек қош кўзлари қоп қора ўзимизнинг ўзбек болаларимизга ўхшаган чиройли бола бўлибди. “Худога шукур, тузалиб кетганга ўхшайди” деб ичимда ўйлагандим, лекин бир икки зоҳатдан кейин Ойбек хануз аутизмдан азоб чекаётгани равшан бўлди. У ҳеч ким билан мулоқот қилмас эди, хатто кўзингизга ҳам қарамас эди, гаплари қисқа қисқа бўлиб 2 ёшли боладек эди. Тўсатдан ерга ётволиб йиғлашни бошларди. Айлангани чиқиб кетаётганимизда дугонам эрисидан “памперсини олдингми?” деган саволидан Ойбекнинг ривожланиши бу томонда ҳам орқада қолиб кетганини тушундим. Дугонам билан эри иккаласи Ойбекга 2 ёшар болага қарагандек қарашга мажбур бўлишига гувоҳ бўлдим. Улар учун энг катта бошоғриққа сабаб бу Ойбекнинг хавфли нарсалардан бутунлай беҳабар бўлиши. У тўсатдан мошиналарга тўла кўчага югуриб чиқиб кета олар экан. Буни олдини олиш учун отаси билан онаси ДОИМО, ҲАР ЗОҲАТ уни қўлдан ушлаб юришга мажбур экан. Бир марта қўлини тортиб олиб мошиналар юриб кетаётган йўл яримидан чопиб ўтганини гапириб беради даҳшат билан отаси. Ойбек унга ўхшаш болалар учун бўлган маҳсус мактабга қатнайди. У ерда оддий мактаблардан фарқий улароқ ўқиш ёзишга унча урғу берилмасдан жамиий қойидалар, хавфсизликга ўргатишади. Махсус терапевт Ойбекга гапиришни ўргатади. Албатта дугонам ва унинг турмуш ўртоғи, уларга қанчалик қийин бўлмасин, Ойбекга меҳрга тўла мухит яратиб унинг ривожланиши учун хамма шароитлар яратишга харакат қилишади. Биттаси Ойбекни махсус мактабга хар куни олиб бориш учун ўз ишини ташлаган. Энг ачинарли холи шуки аутизмдан ҳали даво топилмаган. Ойбек ва унга ўхшаш болалар катта бўлганида ҳам унча ўзгармайди яъни бошқалар билан мулоқот қилишни ўргана олишмайди. Шифокорларнинг таъкидлашича, аутизмга чалинган болаларда миянинг қандайдир қисми нотўғри ривожланган бўлади. Аутизмга йўлиққан болалар атрофдаги дунёни хаммадек англашмайди. “Ауто” лотинчадан “ўзини ичида” деб таржима қилинади яъни аутизмга йўлиққан бу “ўз дунёси ичида яшовчи инсон”. Албатта Даун синдроми билан солиштирсак бу касаллик унча жиддий кўринмайди. Аммо баъзи шифокорлар аутизмни шизофрениянинг енгил бир хили деб хисоблашади. Аутизмли бола кейинчалик хаётида қандайдир касбга эга бўлиши мушкул чунки у бошқалар билан мулоқот қила олмайди. Россия каби давлатларда аутизмли болалар махсус интернатларга жойлаштирилар экан. Бу мен учун ишониб бўлмайдиган хол. Аутизмга йўллиққан болалар, балки нормал болалардан ҳам кўпроқ ота она меҳрига муҳтож. Ғарбда, Япония каби мамлакатларда ногирон болалар учун махсус шароитлар яратилади. Ўзбекистонда эса аутизм, бошқа мия касалликлари билан туғиладиган болаларга, қолаверса умуман ногирон болаларга қандайдир ёрдам кўрсатиладими? Ногирон болалар ота оналари эса, уларга ким ёрдам беради, болаларига қандай қарашни ким ўргатади? Шоира

Америкалик мутахассисларнинг ҳисоб китобларига кўра, дунё бўйлаб семиз инсонлар сони 1 миллиардга етган. Ва бу рақамлар қорни оч одамлар сонидан ҳам юқори экан. Жаҳондаги тўйиб овқат емайдиган инсонлар 800 мингни ташкил этар экан. Семизлик муаммоси ҳам камбағал, ҳам бадавлат давлатларда учрайди. Қишлоқ жойларида яшовчи одамлар орасида ҳам семизлар сони кўпайиб бормоқда. АҚШдаги Калифорния штати дорулфуни олими Барри Попкиннинг таъкидлашича, семизликнинг ортишига асосий сабаблардан бири одамларнинг жисмонан камроқ ҳаракат қилиши бўлса, яна битта сабаб - нотўғри овқатланишдир. Хитой мисолида айтиладиган бўлса, уларнинг дастурхонида хамир, нон ёки сабзавотли овқатлар ўрнини гўштли таомлар эгалламоқда. Шу билан бирга, хитойликлар камроқ пиёда юриб, автомобиллардан кўпроқ фойдаланиш, вақтларини телевизор олдида ўтказишга, камроқ ҳаракат қилишга одат қилишаётган экан. Австралияда анжуманга сўзга чиққан профессор Попкин дунёнинг барча ҳукуматларини ўта семизлик муаммосига қарши тадбирлар олиб боришга ундади. Унинг фикрига кўра, одамларни соғлом ҳаёт кечиришга озиқ-овқат маҳсулотлари назорат қилиш орқали ундаш мумкин. “Масалан, шакарли, калорияси юқори совуқ ичимликлар сал қимматроқ қилиб сотилса, одамлар уларни камроқ истеъмол қилишга мажбур бўлишади,- дейди Попкин,- Бошқа томондан эса, мева-сабзавотларни ўстирадиган деҳқонларга кўпроқ молиявий ёрдам ажратсак, мевалар арзонлашиб оддий одамлар дастурхонларига кўпроқ ва тез-тез пайдо бўлар эди”.
Ўзбекистонликларнинг овқатланишига келсак, бизнинг миллий таомларимиз жуда ширин, жуда мазали-гап йўқ. Аммо, деярли барчаси колорияга бой бўлиб, одамнинг семириб кетишига олиб кетади. Таомлар подшоҳи Паловни ўзи бўладими. Менга битта ҳикояни айтиб беришган эди - россиялик бир деатолог олим Ўзбеккистонга ташриф биланми, меҳмон бўлибми келганда, мезбонлар палов тайёрлаб уни меҳмон қилишган. Олимимиз эса, ҳеч кимга билдирмасдан паловдан озгинасини бекитиб чўнтагига солиб қўйган экан. Москвага қайтиб у миллий таомимизни лабороторияда анализ қилса, бир коса палов еган инсон икки кун овқат емасдан юриши мумкин экан-шунчалик ичида калориялари кўп экан! Тонг отишига бериладиган ошга борган чет элликлар кун бўйи ҳеч нима ея олмасдан юрганларини ҳам эшитгандирсиз. Бир нарса ачинарли- миллатимизда юрак касалликларидан эрта ўлим ҳоллари кузатилади. Ўзбекистонда эркак кишининг ўртача умр кўриш даражаси 64 ёш. Юрак касалликларига олиб келувчи асосий сабаб эса- гўштли ва ёғли таомларни ҳаддан ташқари ейишдан қонда холестрин даражаси ошиши ва етарлича жисмоний ҳаракат йўқлигидир. Хулоса, паловни ёғсизроқ қилиб пиширинг. Mева-сабзавотларни кўпроқ истеъмол қилинг! — Шоира

Ривожланган мамлакатларда сигарет чекиш даражаси охирги йилларда камайиб бормоқда. Масалан, Америка Қўшма Штатларида 20 фоиз одамлар чекишаркан холос, бундан ташқари бу рақам йилдан-йилга тушиб бормоқда экан. Бироқ, камбағал, ривожланаётган давлатларда кашандаликка ружу қўяётганлар сони кўпаяётгани кузатилади.Сигарет ишлаб чиқадиган ширкатлар даромади ҳам шу мамлакатлар ҳисобига тўғри келади. Айни пайтда чекувчи аёллар сони ҳам худди ана шу мамлакатларда анча юқори экан.Ўзбекистонда қанча аёл кашанда бўлса ҳозир? Мен мактабда ўқиб юрганимда бир чақалоғи бор ёш келинчак қўшнимизни чекаётганини кўриб қолиб жуда ҳам ҳайрон қолгандим. Чунки, у аёл қишлоқда ўсган ва мен (шаҳарли қиз) қишлоқ қизлари бундай ишга умуман қўл уришмайди деб ўйлардим. Лекин, Тошкентда ўқиганимда ётоқхонадаги кўп қишлоқ қизлари чекишини кўриб яна ҳайратга тушдим. Ўшанда қишлоқ қизлари билан шаҳар қизлари ўртасида кўп фарқ йўқ экан, деган хулосага келгандим. Чекувчи аёлларга Сизнинг муносабатингиз қандай? Ўзингиз ҳам чекасизми? Нега? Мовжуда